มาตราส่วน คืออะไร? อ่านสเกล 1:50, 1:100 ในแบบงานออกแบบภายใน และวิธีแปลงสเกล

มาตราส่วน (scale) คืออัตราส่วนระหว่างระยะที่วาดบนแบบกับระยะจริงของสิ่งนั้น เขียนเป็นตัวเลขสองตัวคั่นด้วยเครื่องหมาย “:” เช่น 1:50 หมายถึงระยะ 1 หน่วยบนกระดาษเท่ากับ 50 หน่วยของจริง ในงานออกแบบภายใน มาตราส่วนทำให้ห้องทั้งห้องลงบนกระดาษ A3 ได้ และทำให้ช่าง ผู้รับเหมา และเจ้าของบ้านวัดระยะจากแบบได้ตรงกัน ไม่ต้องเดาจากสายตา

บทความนี้อธิบายมาตราส่วนจากมุมของคนที่ใช้แบบจริง: อ่านสเกล 1:20, 1:50 และ 1:100 อย่างไร เลือกสเกลให้เหมาะกับแบบแต่ละประเภทอย่างไร แปลงจากสเกลหนึ่งไปอีกสเกลอย่างไรไม่ให้พลาด และทำไมไฟล์ PDF ที่พิมพ์ผิดขนาดกระดาษจึงทำให้วัดผิดได้เป็นเมตร

มาตราส่วน คืออะไร: อ่าน 1:50 ให้ถูก

มาตราส่วน คือตัวเลขที่บอกว่าแบบถูกย่อหรือขยายจากของจริงกี่เท่า ตัวเลขหน้าเครื่องหมาย “:” คือขนาดบนแบบ ตัวเลขหลังคือขนาดจริง ตัวเลขหลังยิ่งมาก แบบยิ่งถูกย่อมาก

• 1:20 — 1 เซนติเมตรบนแบบ = 20 เซนติเมตรจริง ของจริง 1 เมตรวาดยาว 5 เซนติเมตร
• 1:50 — 1 เซนติเมตรบนแบบ = 50 เซนติเมตรจริง ของจริง 1 เมตรวาดยาว 2 เซนติเมตร
• 1:100 — 1 เซนติเมตรบนแบบ = 1 เมตรจริง ของจริง 1 เมตรวาดยาว 1 เซนติเมตร

มาตราส่วนเป็นอัตราส่วนจึงไม่มีหน่วย 1:50 แปลว่า 1 มิลลิเมตรต่อ 50 มิลลิเมตร หรือ 1 เซนติเมตรต่อ 50 เซนติเมตรก็ได้ ตราบใดที่ใช้หน่วยเดียวกันทั้งสองข้าง ในทางปฏิบัติ แบบงานตกแต่งภายในในไทยนิยมเขียนระยะเป็นมิลลิเมตร เช่น ผนังยาว 3.60 เมตรจะเขียนว่า 3600 ซึ่งตัดปัญหาทศนิยมและจุดที่หายไปตอนถ่ายสำเนา

หลักการเดียวกันนี้ใช้กับมาตราส่วนแผนที่และโฉนดที่ดิน ต่างกันแค่ตัวเลขหลังที่ใหญ่กว่ามาก เช่น 1:4000 ส่วนในงานออกแบบภายใน ตัวเลขที่เจอบ่อยอยู่ระหว่าง 1:1 ถึง 1:200

มาตราส่วนมีกี่ประเภท: แบ่งตามวิธีเขียน และแบ่งตามขนาด

มาตราส่วนแบ่งได้สองแบบ แบบแรกแบ่งตามวิธีเขียนเป็น 3 ประเภท คือ มาตราส่วนคำพูด มาตราส่วนเศษส่วน และมาตราส่วนแท่ง (ตำราภูมิศาสตร์ไทยเรียกว่า มาตราส่วนเส้นบรรทัด) แบบที่สองแบ่งตามขนาดเป็น 3 ประเภท คือ เท่าของจริง ย่อส่วน และขยายส่วน คำถาม “มาตราส่วนมี 3 ประเภท” ในตำราภูมิศาสตร์มักหมายถึงแบบแรก ส่วนในวิชาเขียนแบบมักหมายถึงแบบที่สอง

แบ่งตามวิธีเขียน

แบ่งตามขนาด

• มาตราส่วนเท่าของจริง (full scale) 1:1 — ใช้กับรายละเอียดเล็ก เช่น หน้าตัดมือจับหรือคิ้วบัว บางครั้งใช้ตีเส้นผังจริงลงบนพื้นเพื่อทดลองเดินก่อนสร้าง
• มาตราส่วนย่อ (reduction) 1:x — เช่น 1:2, 1:10, 1:25, 1:50, 1:100, 1:500 เป็นสเกลที่ใช้กับแบบเกือบทั้งหมดในงานออกแบบภายใน
• มาตราส่วนขยาย (enlargement) x:1 — เช่น 2:1, 5:1, 10:1 ใช้กับชิ้นส่วนที่เล็กกว่าที่จะเห็นได้ชัดเมื่อวาดเท่าจริง เช่น บานพับหรือข้อต่อ พบในงานออกแบบผลิตภัณฑ์มากกว่างานตกแต่งภายใน

เลือกมาตราส่วนให้ตรงกับประเภทของแบบ

หลักการเลือกสเกลคือ เลือกสเกลที่ใหญ่พอให้รายละเอียดสำคัญอ่านได้ชัด และยังจัดวางลงในพื้นที่วาดแบบได้พร้อมเส้นบอกระยะ หมายเหตุ และกรอบชื่อแบบ ถ้ารายละเอียดเล็กเกินไป ให้แยกเป็นแบบขยายแทนการลดสเกลจนอ่านไม่ออก แบบที่ต้องการให้เห็นภาพรวมจึงใช้สเกลเล็ก เช่น 1:100–1:500 ส่วนแบบที่ช่างต้องเอาไปผลิตจริงใช้สเกลใหญ่ เช่น 1:20–1:1

ก่อนเลือกสเกล ต้องรู้ก่อนว่าแบบนั้นทำหน้าที่อะไร บทความนี้แบ่งงานวาดตามหน้าที่เป็น 3 กลุ่มตามที่ใช้สอนในวิชาเขียนแบบสถาปัตยกรรม (architectural drafting) เป็นกรอบในทางปฏิบัติ ไม่ใช่การจำแนกตามมาตรฐานสากล:

1. ภาพร่างเพื่อหาความคิด (sketch) — วาดมือเร็ว ๆ หลายมุมมอง ไม่ต้องมีสเกล เป้าหมายคือหาทางเลือก
2. ภาพเพื่อออกแบบและนำเสนอ (presentation drawing) — ภาพ perspective หรือภาพ 3D ที่ให้ลูกค้าเห็นบรรยากาศ ลงรายละเอียดมากขึ้น แต่ยังไม่ละเอียดพอจะใช้สร้าง มักไม่มีสเกลที่วัดได้
3. แบบสำหรับใช้งานจริง (construction drawing) — แบบเชิงเทคนิคที่ต้องชัดเจน มีมาตราส่วนและแม่นยำ เส้นมีคุณภาพ ตัวเลขระยะอ่านง่าย และมีหมายเหตุ มาตราส่วนสำคัญที่สุดกับแบบกลุ่มนี้

แบบกลุ่มที่สามมักเป็นแบบหลายมุมมอง (multiview drawing) คือวัตถุเดียวที่แสดงด้วยหลายรูปที่สัมพันธ์กัน เช่น แปลน (มองจากบน) รูปด้าน (มองจากหน้า) และรูปตัด รูปที่ต้องเทียบระยะกัน เช่น แปลนกับรูปด้านของห้องเดียวกัน มักใช้สเกลเดียวกันเพื่อให้ฉายระยะข้ามรูปได้ แต่แบบขยายหรือรายละเอียดเฉพาะจุดใช้สเกลที่ใหญ่กว่าได้ โดยต้องระบุสเกลไว้ใต้ชื่อรูปนั้นทุกครั้ง หลักการของแบบหลายมุมมองอธิบายไว้ในบทความวิธีอ่านภาพฉาย 3 ด้าน

ในงานของเรา สเกลที่ใช้บ่อยสำหรับแปลน รูปด้าน และรูปตัดคือ 1:50 เพราะใหญ่พอให้เห็นเฟอร์นิเจอร์และระยะทางเดินชัด และเล็กพอให้ห้องทั้งห้องลงกระดาษ A3 ได้ มาตรฐาน ISO 5455 กำหนดวิธีเขียนมาตราส่วนและชุดมาตราส่วนที่แนะนำแบบ 1–2–5 คูณสิบ เช่น 1:20, 1:50, 1:100 ชุดที่แนะนำไม่ใช่รายการสเกลทั้งหมดที่ใช้ได้ 1:25 และ 1:75 ไม่อยู่ในชุดนี้ แต่ไม้สเกลสถาปัตย์หลายรุ่นมีให้และยังใช้กันในงานจริง

มาตราส่วนกับขนาดกระดาษ A3 และกรอบชื่อแบบ (Title Block)

ในทางปฏิบัติ ขนาดกระดาษเป็นตัวกำหนดสเกลพอ ๆ กับรายละเอียด เหตุผลพื้นฐานของการใช้มาตราส่วนคือทำให้แบบลงหน้ากระดาษได้ นักออกแบบจึงเลือกจากคำถามว่า “สเกลไหนทำให้ห้องนี้พร้อมเส้นบอกระยะลงกระดาษที่ใช้ได้พอดี”

ขนาดกระดาษชุด A ตามมาตรฐาน ISO 216

กระดาษชุด A ทุกขนาดมีสัดส่วน 1:√2 แผ่นที่เล็กลงหนึ่งขนาดได้จากการพับครึ่งแผ่นที่ใหญ่กว่า A0 มีพื้นที่ 1 ตารางเมตร

บนกระดาษ A3 แนวนอน หลังหักขอบกระดาษและกรอบชื่อแบบ จะเหลือพื้นที่วาดราว 390 × 230 มิลลิเมตร (ขึ้นกับแม่แบบของแต่ละสำนักงาน) ที่ 1:50 พื้นที่นี้แทนของจริงได้ประมาณ 19.5 × 11.5 เมตร ตัวอย่างการเลือก:

มาตราส่วนเขียนไว้ตรงไหนบนแผ่นแบบ

แผ่นแบบหนึ่งแผ่นแบ่งเป็น พื้นที่วาดแบบ (drawing area) สำหรับรูป หมายเหตุ ตาราง และผังอ้างอิง กับ กรอบชื่อแบบ (title block) ซึ่งอยู่ด้านล่างหรือด้านขวาของแผ่น กรอบชื่อแบบบอกว่าแผ่นนี้เป็นของโครงการไหน และให้ข้อมูลเฉพาะของแผ่นนั้น ช่องที่พบบ่อยคือ ชื่อโครงการ ชื่อแบบ เลขที่แผ่น วันที่ ผู้เขียนแบบ ผู้ตรวจ ครั้งที่แก้ไข และมาตราส่วน ISO 7200 กำหนดช่องข้อมูลมาตรฐานไว้ แต่รูปแบบจริงต่างกันไปตามแม่แบบของแต่ละสำนักงาน

สเกล 1:50 เท่ากับกี่เซนติเมตร และวิธีแปลงมาตราส่วน

ที่สเกล 1:50 ระยะ 1 เซนติเมตรบนแบบเท่ากับ 50 เซนติเมตร (0.5 เมตร) ของจริง และ 2 เซนติเมตรบนแบบเท่ากับ 1 เมตร สูตรที่ใช้ได้กับทุกสเกล:

• ระยะจริง = ระยะบนแบบ × ตัวเลขหลังของสเกล
• ระยะบนแบบ = ระยะจริง ÷ ตัวเลขหลังของสเกล

วิธีแปลงมาตราส่วน: สองทางที่ได้คำตอบเดียวกัน

โจทย์: ผนังโซฟาวาดยาว 72 มิลลิเมตรบนแปลน 1:50 ถ้าจะวาดผนังเดียวกันในแบบขยาย 1:20 ต้องยาวเท่าไร

ทางที่ 1 — กลับไปที่ขนาดจริงก่อน (return to base) เป็นสองขั้นตอนที่ใช้ขนาดจริง 1:1 เป็นตัวกลาง

1. หาขนาดจริง: 72 มม. × 50 = 3,600 มม. (ผนังยาว 3.60 เมตร)
2. ย่อเป็นสเกลใหม่: 3,600 มม. ÷ 20 = 180 มม. ที่ 1:20

ทางที่ 2 — ใช้อัตราส่วนของสองสเกลโดยตรง (direct)

1. สูตร: ระยะบนแบบใหม่ = ระยะบนแบบเดิม × (ตัวเลขหลังของสเกลเดิม ÷ ตัวเลขหลังของสเกลใหม่)
2. แทนค่า: 72 มม. × (50 ÷ 20) = 72 × 2.5 = 180 มม. ที่ 1:20

ทางแรกช้ากว่าแต่ตรวจง่าย เพราะได้ขนาดจริงออกมาให้ดูว่าสมเหตุสมผลไหม ผนังโซฟา 3.60 เมตรเป็นตัวเลขที่เป็นไปได้ ถ้าคำนวณแล้วได้ 36 เมตร จะเห็นทันทีว่าผิด ทางที่สองเร็วกว่าเมื่อต้องแปลงหลายระยะในสเกลคู่เดิม ตัวคูณมากกว่า 1 แปลว่าแบบใหม่ใหญ่ขึ้น ถ้าได้ตัวคูณน้อยกว่า 1 แบบใหม่จะเล็กลง ใช้ตรวจทิศทางได้ว่าไม่ได้หารแทนคูณ แนะนำให้ใช้ทางแรกเมื่อไม่แน่ใจ

มาตราส่วนแท่ง: สเกลเดียวที่ไม่เพี้ยนเมื่อย่อหรือขยายแบบ

มาตราส่วนแท่ง หรือมาตราส่วนเส้นบรรทัด (graphic scale หรือ bar scale) คือแถบที่แบ่งเป็นช่องสลับสีเข้มและอ่อน แต่ละช่องแทนระยะจริงที่กำหนด ข้อดีที่สำคัญที่สุดคือมันถูกย่อหรือขยายไปพร้อมกับรูปเสมอ จึงยังวัดได้ถูกเมื่อแบบถูกพิมพ์หรือแสดงผลที่ขนาดต่างจากที่ตั้งใจ ตัวเลข 1:50 บอกความสัมพันธ์ตามสเกลที่ออกแบบไว้ แต่ถ้าไฟล์หรือกระดาษถูกย่อหรือขยาย สเกลจริงบนสำเนานั้นจะไม่ตรงกับตัวเลขเดิม

ลองดูว่าเกิดอะไรขึ้นเมื่อแบบ A3 สเกล 1:50 ถูกพิมพ์ลง A4 ด้วยคำสั่ง “ปรับให้พอดีหน้ากระดาษ” (fit to page) โดยสมมติว่าย่อทั้งหน้าในสัดส่วนเดียวกันและไม่ถูกตัดขอบ ผลจริงขึ้นกับการตั้งค่าของเครื่องพิมพ์หรือโปรแกรม PDF:

• A4 กว้าง 297 มม. ส่วน A3 กว้าง 420 มม. แบบจึงถูกย่อเหลือราว 71% สเกลจริงบนกระดาษกลายเป็นประมาณ 1:71 ทั้งที่กรอบชื่อแบบยังเขียนว่า 1:50
• ผนังยาวจริง 3.60 เมตร ซึ่งเดิมวาดยาว 72 มม. จะเหลือราว 51 มม.
• ถ้าวัดด้วยไม้สเกลด้าน 1:50 จะอ่านได้ประมาณ 2.55 เมตร หายไปกว่า 1 เมตร
• มาตราส่วนแท่งบนแผ่นเดียวกันหดลงในสัดส่วนเดียวกัน ผนังจึงยังยาว 3.6 ช่องของแถบ 1 เมตร และยังอ่านได้ 3.60 เมตร

นี่คือเหตุผลเดียวกับที่แปลนคอนโดในโบรชัวร์ขายวัดด้วยไม้บรรทัดไม่ได้ เพราะมักถูกย่อหรือยืดให้พอดีหน้า ยุคนี้แบบส่วนใหญ่ถูกส่งเป็น PDF เปิดในโทรศัพท์ หรือแนบในแชต มาตราส่วนแท่งจึงจำเป็นกว่าที่เคย แบบที่ดีควรมีทั้งสเกลตัวเลขและมาตราส่วนแท่ง และเมื่อมีตัวเลขระยะเขียนกำกับไว้ ให้เชื่อตัวเลขระยะก่อนสิ่งที่วัดได้เสมอ

ไม้สเกลสามเหลี่ยม อ่านอย่างไร

ไม้สเกล (scale ruler) คือไม้บรรทัดที่พิมพ์ขีดไว้เป็นระยะจริงของแต่ละมาตราส่วนแล้ว จึงอ่านระยะจริงจากแบบได้ทันทีโดยไม่ต้องคูณ แบบที่นิยมคือไม้สเกลสามเหลี่ยม มี 3 หน้า หน้าละ 2 ขอบ รวม 6 มาตราส่วน ชุดตัวเลขต่างกันตามรุ่น จึงควรดูตัวเลขที่หัวไม้ก่อนใช้ทุกครั้ง

วิธีอ่าน

1. เลือกขอบที่ตรงกับสเกลของรูป ตัวเลขสเกลพิมพ์ไว้ที่ปลายขอบ เช่น 1:50
2. วางขีด 0 ที่จุดเริ่มของเส้นที่จะวัด ขนานกับเส้นนั้น
3. อ่านตัวเลขที่ปลายเส้น ขอบ 1:50 บอกเป็นเมตรจริงได้ทันที เช่น ขีด “3.6” คือ 3.60 เมตร

ไม้สเกลบางรุ่นพิมพ์ตัวเลขไว้สองชุดบนขอบเดียว ต่างกันสิบเท่า เช่น 1:50 กับ 1:500 หรือ 1:20 กับ 1:200 ขีดเดียวกันที่อ่านได้ 1 เมตรบนสเกล 1:50 จะเท่ากับ 10 เมตรบนสเกล 1:500 ความผิดพลาดที่พบบ่อยคืออ่านตัวเลขผิดแถว ตัวเลขจึงคลาดไปสิบเท่า

สเกลแบบเมตริก กับสเกลแบบอิมพีเรียล

ระบบเมตริกเป็นระบบฐานสิบ (มิลลิเมตร เซนติเมตร เมตร กิโลเมตร) ใช้เกือบทั่วโลก ประเทศที่มักถูกยกตัวอย่างว่ายังไม่ใช้เมตริกเป็นระบบหลักคือ สหรัฐอเมริกา ไลบีเรีย และเมียนมา ระบบอิมพีเรียลใช้นิ้ว ฟุต และไมล์ ซึ่งแบ่งเป็นฐาน 12 หรือแบ่งครึ่งเป็น 2, 4, 8, 16 ส่วน

• 1 นิ้ว = 2.54 เซนติเมตร และ 1 ฟุต = 12 นิ้ว = 304.8 มิลลิเมตร
• สเกลอิมพีเรียลเขียนเป็นระยะต่อฟุต เช่น 1/4″ = 1′-0″ ซึ่งเท่ากับ 1:48 (ใกล้เคียง 1:50) และ 1/8″ = 1′-0″ เท่ากับ 1:96 (ใกล้เคียง 1:100)

ในงานตกแต่งภายในไทย สเกลอิมพีเรียลมักเจอในแบบสเปกเฟอร์นิเจอร์ เครื่องครัว หรือสุขภัณฑ์นำเข้าจากสหรัฐฯ ห้ามใช้ขอบ 1:50 วัดแบบที่เขียนว่า 1/4″ = 1′-0″ เพราะต่างกันราว 4% และจะอ่านได้ยาวกว่าจริง ระยะจริง 5.00 เมตรจะอ่านได้ราว 5.21 เมตร คลาดไปราว 20 เซนติเมตร ซึ่งมากพอให้ตู้ที่สั่งตามตัวเลขนั้นใส่ช่องไม่ได้

ตัวอักษรและเส้นบนแบบ: อ่านออกเมื่อพิมพ์ตามสเกล

ตัวอักษรบนแบบต้องอ่านออกที่ขนาดกระดาษจริง ไม่ใช่ที่ขนาดบนจอ แบบที่ซูมดูในโปรแกรมได้สบายอาจพิมพ์ออกมาแล้วตัวเลขระยะเล็กจนอ่านไม่ออก แบบเชิงเทคนิคสื่อสารด้วยสองภาษา คือ ภาษาภาพ (เส้นที่แทนผิวและขอบของวัตถุ) และ ภาษาตัวอักษร (ข้อมูลที่ไม่ใช่ภาพ เช่น ชื่อห้อง ระยะ วัสดุ และหมายเหตุ)

ตัวอักษรที่ดีต้องอ่านได้ชัด (รูปตัวอักษรชัด ช่องไฟระหว่างตัวพอดี) และสม่ำเสมอ (ความสูงเท่ากัน ความหนาเส้นเท่ากัน เอียงหรือตั้งเหมือนกันทั้งแผ่น) ตารางด้านล่างเป็นค่าแนะนำในทางปฏิบัติที่ใช้สอนในวิชาเขียนแบบ ไม่ใช่ค่าบังคับตามมาตรฐาน วัดเป็นความสูงตัวอักษรบนกระดาษที่พิมพ์แล้ว และควรตรวจกับขนาดกระดาษที่จะพิมพ์จริง:

เมื่อเขียนด้วยมือ ให้ตีเส้นบรรทัดช่วย (guideline) บาง ๆ อย่างน้อยสองเส้นเพื่อคุมความสูง และเขียนตัวอักษรให้อยู่ระหว่างเส้นบนกับเส้นล่าง เส้นช่วยควรบางพอที่จะทิ้งไว้ได้โดยไม่ต้องลบ ในโปรแกรม CAD หลักเดียวกันคือตั้งความสูงตัวอักษรตามขนาดที่จะพิมพ์ แล้วให้โปรแกรมคูณตามสเกลของรูป ไม่ใช่พิมพ์ตัวเลขเดาเอาเองในแต่ละรูป

เช็กลิสต์ตรวจมาตราส่วนก่อนใช้แบบ

ใช้ได้ทั้งตอนรับแบบจากนักออกแบบ ตอนส่งแบบให้ช่าง และตอนวัดเพื่อสั่งเฟอร์นิเจอร์

• กรอบชื่อแบบระบุสเกลและขนาดกระดาษ เช่น “1:50 @ A3”
• ถ้ากรอบชื่อแบบเขียนว่า “ตามระบุ” ทุกรูปมีสเกลใต้ชื่อรูป
• มีมาตราส่วนแท่งบนแผ่นที่จะส่งเป็น PDF หรือดูในจอ
• พิมพ์ที่ขนาดจริง 100% ไม่ใช่ “fit to page”
• วัดเส้นที่มีตัวเลขระยะกำกับหนึ่งเส้น แล้วเทียบกับตัวเลข ถ้าไม่ตรง แสดงว่าแผ่นนั้นถูกย่อหรือขยาย
• ใช้ขอบไม้สเกลที่ตรงกับรูป และอ่านตัวเลขให้ถูกแถว
• ตรวจหน่วยของแบบนำเข้า: เมตริกหรือนิ้วและฟุต
• ระยะที่จะใช้สั่งผลิตหรือสั่งซื้อ ต้องมาจากตัวเลขระยะบนแบบหรือการวัดหน้างานจริง ไม่ใช่จากการวัดกระดาษ

ตัวอย่างจากงานจริง: อ่านแปลนทาวน์โฮมจากตัวเลขระยะ

แผ่นนี้เป็นแปลนนำเสนอของทาวน์โฮมสามชั้นที่เราออกแบบ หน้ากว้าง 5.80 เมตร ลึก 18.40 เมตรที่ชั้นล่าง สังเกตว่าแผ่นนำเสนอแบบนี้ไม่มีตัวเลขสเกล เพราะถูกจัดให้พอดีหน้าจอและหน้ากระดาษ วิธีอ่านที่ถูกจึงเป็นการอ่านจากตัวเลขระยะ ไม่ใช่การวัด

• ตัวเลขเป็นมิลลิเมตร: 5800 คือหน้ากว้าง 5.80 เมตร เส้นบอกระยะย่อยแต่ละช่วงต้องรวมกันได้เท่าระยะรวมเสมอ ถ้ารวมแล้วไม่ตรง แสดงว่าแบบมีจุดที่ต้องถามก่อนสั่งผลิต
• เลือกสเกลตามกระดาษ: ที่ 1:100 แต่ละชั้นยาว 184 มิลลิเมตร สามชั้นจึงวางเรียงกันบน A3 ได้แบบในภาพ ถ้าใช้ 1:50 ชั้นเดียวยาว 368 มิลลิเมตร ต้องแยกเป็นชั้นละแผ่น
• งานที่ต้องผลิตจริงต้องขยายสเกล: ในชุดแบบสำหรับผลิต ตู้ เคาน์เตอร์ และเฟอร์นิเจอร์บิ้วท์อินจะเขียนเป็นแบบขยาย เช่น 1:20 แยกจากแปลนนำเสนอ เพราะที่ 1:100 ตู้ลึก 60 เซนติเมตรเหลือบนกระดาษเพียง 6 มิลลิเมตร

แบบแต่ละชุดอยู่ในช่วงไหนของโครงการ อ่านต่อได้ที่ขั้นตอนการออกแบบตกแต่งภายใน ดูภาพและรายละเอียดโครงการนี้ได้ที่ กรณีศึกษา Dhepa บนหน้าบริการออกแบบบ้านและคอนโด

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

Q: มาตราส่วน คืออะไร?
มาตราส่วนคืออัตราส่วนระหว่างระยะบนแบบหรือแผนที่กับระยะจริง เขียนเป็น 1:x เช่น 1:50 หมายถึง 1 หน่วยบนแบบเท่ากับ 50 หน่วยของจริง โดยใช้หน่วยเดียวกันทั้งสองข้าง

Q: สเกล 1:50 เท่ากับกี่เซนติเมตร?
1 เซนติเมตรบนแบบสเกล 1:50 เท่ากับ 50 เซนติเมตรของจริง ระยะจริง 1 เมตรจึงวาดยาว 2 เซนติเมตร และ 1 มิลลิเมตรบนแบบเท่ากับ 5 เซนติเมตรของจริง

Q: สเกล 1:100 1 เซนติเมตรเท่ากับกี่เมตร?
1 เซนติเมตรบนแบบสเกล 1:100 เท่ากับ 1 เมตรของจริง ห้องกว้าง 4 เมตรจึงวาดกว้าง 4 เซนติเมตร

Q: มาตราส่วนมี 3 ประเภท อะไรบ้าง?
ถ้าแบ่งตามวิธีเขียน มี 3 ประเภท คือ มาตราส่วนคำพูด มาตราส่วนเศษส่วนหรืออัตราส่วน และมาตราส่วนแท่ง (มาตราส่วนเส้นบรรทัด) ถ้าแบ่งตามขนาด มี 3 ประเภท คือ เท่าของจริง (1:1) ย่อส่วน (1:x) และขยายส่วน (x:1)

Q: มาตราส่วน 1:4000 ในโฉนดที่ดิน หมายถึงอะไร?
1 เซนติเมตรบนโฉนดเท่ากับ 4,000 เซนติเมตร หรือ 40 เมตรของจริง พื้นที่ 1 ตารางเซนติเมตรบนโฉนดจึงเท่ากับ 40 × 40 = 1,600 ตารางเมตร หรือ 1 ไร่พอดี ตัวเลขนี้เป็นการคำนวณจากมาตราส่วนของภาพเท่านั้น ไม่ควรวัดพื้นที่บนกระดาษเพื่อยืนยันเนื้อที่ตามกฎหมาย ให้ใช้เนื้อที่ที่ระบุในเอกสารสิทธิ์และข้อมูลจากสำนักงานที่ดิน

Q: ทำไมวัดแบบจากไฟล์ PDF หรือโบรชัวร์แล้วได้ระยะไม่ตรง?
เพราะแบบมักถูกพิมพ์หรือแสดงผลไม่เท่าขนาดกระดาษเดิม เช่น แบบ A3 สเกล 1:50 ที่พิมพ์ลง A4 จะกลายเป็นประมาณ 1:71 เมื่อย่อทั้งหน้าในสัดส่วนเดียวกัน ให้ใช้ตัวเลขระยะที่เขียนกำกับ หรือวัดเทียบกับมาตราส่วนแท่งบนแผ่นเดียวกันแทน และตรวจกับเส้นที่มีตัวเลขระยะกำกับก่อนเสมอ

Q: แบบงานตกแต่งภายในใช้หน่วยอะไร?
ในทางปฏิบัตินิยมใช้มิลลิเมตร เช่น 3600 หมายถึง 3.60 เมตร เพราะไม่มีทศนิยมให้หาย และละเอียดพอสำหรับงานเฟอร์นิเจอร์บิ้วท์อิน แบบสเปกสินค้านำเข้าจากสหรัฐฯ อาจใช้นิ้วและฟุต ต้องตรวจหน่วยก่อนวัดทุกครั้ง

แหล่งอ้างอิง

• ISO 5455 — Technical drawings: Scales (นิยามและวิธีเขียนมาตราส่วน ชุดมาตราส่วนที่แนะนำ)
• ISO 216 — Writing paper and certain classes of printed matter: Trimmed sizes, A and B series (ขนาดกระดาษชุด A)
• ISO 7200 — Technical product documentation: Data fields in title blocks and document headers (ช่องข้อมูลในกรอบชื่อแบบ)
• ISO 3098 — Technical product documentation: Lettering (หลักทั่วไปของตัวอักษรบนแบบ ส่วนตารางความสูงตัวอักษรในบทความเป็นค่าแนะนำในทางปฏิบัติ)

บทความนี้เขียนโดยทีม Rubin’s Interior Design บริษัทรับออกแบบตกแต่งภายในในกรุงเทพฯ การแบ่งประเภทของงานวาด ขนาดตัวอักษร และวิธีแปลงมาตราส่วนสองทาง เป็นเนื้อหาที่ใช้สอนในวิชาเขียนแบบสถาปัตยกรรม ซึ่งเรานำมาเรียบเรียงใหม่พร้อมตัวอย่างของเราเอง ไดอะแกรมทั้งหมดวาดขึ้นใหม่โดยเรา แปลนในบทความเป็นงานออกแบบของ Rubin’s Interior