BOQ คืออะไร? รายการวัสดุก่อสร้างที่เจ้าของบ้านต้องรู้

BOQ ย่อมาจาก Bill of Quantities คือเอกสารที่แจกแจงงานทั้งหมดของโครงการออกเป็น “รายการ” พร้อมระบุปริมาณ หน่วย ราคาต่อหน่วย และราคารวมของแต่ละรายการ ทำหน้าที่สามอย่างพร้อมกัน คือเป็นใบเสนอราคาที่ตรวจสอบได้ เป็นเครื่องมือเทียบราคาผู้รับเหมาหลายเจ้าอย่างยุติธรรม และเป็นหลักฐานอ้างอิงตอนตรวจรับงาน

BOQ คืออะไร และต่างจากใบเสนอราคาทั่วไปอย่างไร

BOQ (อ่านว่า บี-โอ-คิว) ย่อมาจาก Bill of Quantities หรือ “บัญชีแสดงปริมาณงานและวัสดุ” หัวใจของมันคือคำว่า ปริมาณ — เอกสารนี้ไม่ได้บอกแค่ว่าจะทำอะไรและราคาเท่าไหร่ แต่บอกว่า ทำเท่าไหร่ ในหน่วยที่วัดได้จริง

ความต่างจากใบเสนอราคาทั่วไปคือจุดที่เจ้าของบ้านส่วนใหญ่มองข้าม และเป็นจุดที่ทำให้งบบานปลายได้มากที่สุด

ใครเป็นคนทำ BOQ? ขึ้นอยู่กับรูปแบบการจ้าง ถ้าจ้างนักออกแบบก่อนแล้วค่อยหาผู้รับเหมา นักออกแบบหรือผู้ถอดปริมาณ (Quantity Surveyor) จะเป็นคนทำ BOQ กลางที่ส่งให้ผู้รับเหมาทุกเจ้ากรอกราคาลงในรายการเดียวกัน — วิธีนี้ทำให้เทียบราคาได้ยุติธรรมที่สุด ส่วนกรณีที่ให้ผู้รับเหมาทำ BOQ เอง แต่ละเจ้าจะแจกแจงรายการไม่เหมือนกัน จึงต้องเทียบด้วยความระมัดระวังมากขึ้น

ในลำดับงานทั้งหมด BOQ เกิดขึ้นหลังจากแบบก่อสร้างเสร็จและก่อนเริ่มก่อสร้าง ถ้าอยากเห็นว่าแต่ละขั้นตอนได้เอกสารอะไรบ้าง อ่านต่อที่ ขั้นตอนการออกแบบตกแต่งภายใน มีกี่ขั้นตอน?

อ่าน BOQ ทีละบรรทัด (พร้อมตัวอย่างจริง)

BOQ หนึ่งบรรทัดประกอบด้วย 5 ช่องเสมอ และแต่ละช่องมีคำถามที่ต้องถามกำกับอยู่

หมายเหตุ: ตัวเลขข้างต้นเป็นตัวอย่างสมมติเพื่อการอธิบายโครงสร้างของ BOQ เท่านั้น ราคาจริงต่อหน่วยเปลี่ยนตามสเปกวัสดุ พื้นที่หน้างาน ชั้นของอาคาร และช่วงเวลา จึงไม่ควรนำไปใช้เป็นราคาอ้างอิงในการต่อรอง

คำถามที่ต้องถามกับแต่ละช่อง

หน่วยใน BOQ แต่ละแบบหมายความว่าอย่างไร

หน่วยเป็นเรื่องที่บทความ BOQ ส่วนใหญ่ข้ามไป ทั้งที่เป็นจุดที่ตรวจสอบง่ายที่สุดและซ่อนปัญหาไว้มากที่สุด

หมวดงานใน BOQ งานตกแต่งภายใน

BOQ ของงานสร้างบ้านกับ BOQ ของงานตกแต่งภายในมีหมวดงานไม่เหมือนกัน งานตกแต่งภายในไม่มีงานโครงสร้างและงานฐานราก แต่มีงานบิลท์อินและงานเก็บรายละเอียดที่ละเอียดกว่ามาก โดยทั่วไปแบ่งได้ 6 หมวด

ตัวอย่างประกอบ: BOQ สองใบที่ “ต่างกัน 15%” (โจทย์สมมติ)

7 สัญญาณอันตรายที่ต้องมองหาใน BOQ

รายการเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าผู้รับเหมาไม่ซื่อสัตย์เสมอไป — บ่อยครั้งแปลว่ายังไม่ได้คำนวณจริง ซึ่งจบลงที่ปัญหาเดียวกันคืองบบานปลาย

1. รายการที่ใช้หน่วย “เหมา” หรือเขียนว่า “ตามแบบ” โดยไม่มีปริมาณ — ตรวจไม่ได้ เทียบไม่ได้ คิดงานเพิ่มไม่ได้
2. ไม่ระบุสเปกวัสดุ — ไม่มียี่ห้อ รุ่น สี ความหนา ทำให้ผู้รับเหมาเปลี่ยนไปใช้ของถูกกว่าได้โดยไม่ผิดสัญญา
3. ปริมาณไม่ตรงกับแบบ — สุ่มวัดสองสามรายการแล้วต่างจากแบบเกิน 10–15% โดยไม่มีคำอธิบาย แปลว่าอาจไม่มีใครถอดปริมาณจริง
4. หมวด “อื่น ๆ” หรือ “เบ็ดเตล็ด” ก้อนใหญ่ผิดสัดส่วน — ถ้าเกิน 5–10% ของยอดรวม ต้องขอให้แตกรายการ
5. งานที่หายไป — รื้อถอน ขนทิ้ง ป้องกันพื้นที่ ทำความสะอาด ค่าลิฟต์และค่าส่วนกลาง งานเก็บสี รายการเหล่านี้ไม่หายไปจากหน้างานจริง หายแค่จากกระดาษ แล้วกลับมาเป็นงานเพิ่ม
6. ราคาต่อหน่วยต่ำผิดปกติในหมวดใหญ่ — บางครั้งตั้งใจให้ชนะการเทียบราคา แล้วไปเก็บคืนจากงานเพิ่มระหว่างทาง เทียบราคาต่อหน่วยกับเจ้าอื่นเสมอ ไม่ใช่แค่ยอดรวม
7. ไม่มีเงื่อนไขราคางานเพิ่ม–ลด — ถ้าไม่ตกลงไว้ล่วงหน้า ราคางานเพิ่มจะถูกกำหนดในวันที่คุณไม่มีทางเลือกแล้ว

เทียบ BOQ หลายเจ้าอย่างไรให้ยุติธรรม

ความผิดพลาดที่พบบ่อยที่สุดคือเปิดสามใบมาดูยอดรวมแล้วเลือกเจ้าที่ถูกที่สุด ซึ่งเกือบทุกครั้งเป็นการเลือกเจ้าที่ ใส่งานมาน้อยที่สุด ไม่ใช่เจ้าที่ราคาดีที่สุด ลำดับที่ถูกต้องมี 5 ขั้น

ขั้นที่ 1 — ทำขอบเขตให้เท่ากันก่อน

ไล่ดูว่าแต่ละเจ้ามีรายการอะไรที่อีกเจ้าไม่มี แล้วขอให้ทุกเจ้าใส่รายการที่ขาดเข้ามา ก่อนจะเทียบตัวเลขใด ๆ ทั้งสิ้น วิธีที่ดีกว่าคือให้ทุกเจ้ากรอกราคาลงใน BOQ กลางชุดเดียวกันตั้งแต่ต้น

ขั้นที่ 2 — เทียบทีละหมวด ไม่ใช่ยอดรวม

รวมราคาของแต่ละหมวด (รื้อถอน สถาปัตย์ ระบบ บิลท์อิน) แล้ววางเทียบกัน จะเห็นทันทีว่าส่วนต่างมาจากหมวดไหน ซึ่งมักกระจุกอยู่ที่หมวดเดียวไม่ใช่กระจายทั้งใบ

ขั้นที่ 3 — เทียบราคาต่อหน่วย ไม่ใช่ราคารวมรายการ

เพราะราคารวมขึ้นกับปริมาณที่แต่ละเจ้าถอดมา ถ้าราคาต่อหน่วยใกล้เคียงกันแต่ยอดรวมต่างกันมาก แปลว่าปัญหาอยู่ที่การถอดปริมาณ ไม่ใช่ที่ราคา

ขั้นที่ 4 — ตามหา “งานที่หายไป” ในใบที่ถูกที่สุด

ใช้รายการหมวดที่ 1 และ 6 ในหัวข้อก่อนหน้าเป็นเช็กลิสต์ งานรื้อถอน ขนทิ้ง ป้องกันพื้นที่ และทำความสะอาด คือสี่รายการที่หายบ่อยที่สุด

ขั้นที่ 5 — ถามเหตุผลของส่วนต่างที่เกิน 15–20%

ส่วนต่างระดับนี้ในหมวดเดียวกันมักมีคำอธิบายที่ชัดเจนเสมอ เช่น สเปกวัสดุคนละเกรด วิธีติดตั้งต่างกัน หรือรวม–ไม่รวมค่าแรงบางส่วน คำตอบที่ได้บอกคุณภาพของผู้รับเหมามากพอ ๆ กับตัวเลขเอง

เมื่อเข้าใจโครงสร้างราคาในระดับนี้แล้ว การอ่านภาพรวมของงบทั้งโครงการจะง่ายขึ้นมาก อ่านต่อได้ที่ ค่าออกแบบภายในคิดอย่างไร? ราคาและรูปแบบการคิดค่าบริการ

BOQ กับสัญญา งวดงาน และการตรวจรับ

ประโยชน์ของ BOQ ไม่ได้จบที่การเทียบราคา แต่ต่อเนื่องไปตลอดโครงการ

• เป็นเอกสารแนบท้ายสัญญา — BOQ ที่ตกลงกันควรถูกอ้างถึงในสัญญาโดยตรง ไม่ใช่เก็บไว้เป็นเอกสารประกอบการเสนอราคาเฉย ๆ
• ใช้กำหนดงวดงาน — งวดชำระควรผูกกับกลุ่มรายการใน BOQ ที่ตรวจได้ เช่น “จ่ายงวดที่ 3 เมื่องานฝ้าและงานสีตามรายการที่ 12–20 แล้วเสร็จ” ไม่ใช่ผูกกับวันที่ในปฏิทิน
• ใช้คิดงานเพิ่ม–ลด — เมื่อเจ้าของขอเปลี่ยนแบบ ราคาต่อหน่วยใน BOQ คือฐานคำนวณที่ตกลงไว้แล้ว ไม่ต้องเจรจาใหม่ตอนที่เสียเปรียบ
• ใช้ตรวจรับงาน — ไล่ทีละรายการว่าทำครบตามปริมาณและสเปกหรือไม่ นี่คือเหตุผลที่ BOQ ที่ไม่มีสเปกทำให้การตรวจรับแทบเป็นไปไม่ได้
• ใช้เป็นหลักฐาน — เมื่อเกิดข้อพิพาท BOQ ที่แนบท้ายสัญญาคือเอกสารที่ระบุว่าตกลงกันว่าจะได้อะไร

และถ้ากำลังคัดเลือกผู้รับเหมาอยู่ BOQ คือหนึ่งในเอกสารหลักที่ใช้ประเมิน อ่านวิธีตรวจสอบผู้รับเหมาทั้งกระบวนการได้ที่ ผู้รับเหมาตกแต่งภายใน คืออะไร? และวิธีเลือกผู้รับเหมาที่เชื่อถือได้

ส่วนถ้ายังไม่ถึงขั้นขอ BOQ เพราะยังไม่รู้ว่าควรตั้งงบเท่าไหร่ตั้งแต่แรก ให้เริ่มจากการประเมินช่วงงบก่อน แล้วค่อยแปลงตัวเลขนั้นเป็นรายการงาน — วิธีคิดทั้งหมดอยู่ที่ รีโนเวทบ้าน ราคาเท่าไหร่ และควรเตรียมงบเท่าไหร่

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

Q: BOQ คืออะไร?
BOQ ย่อมาจาก Bill of Quantities คือเอกสารที่แจกแจงงานทั้งหมดของโครงการออกเป็นรายการ พร้อมระบุปริมาณ หน่วย ราคาต่อหน่วย และราคารวมของแต่ละรายการ ใช้เป็นทั้งใบเสนอราคาที่ตรวจสอบได้ เครื่องมือเทียบราคาผู้รับเหมาหลายเจ้า และหลักฐานอ้างอิงตอนตรวจรับงาน

Q: BOQ กับใบเสนอราคาทั่วไป ต่างกันอย่างไร?
ใบเสนอราคาทั่วไปมักบอกราคารวมเป็นก้อน เช่น “งานตกแต่งภายใน 850,000 บาท” ซึ่งตรวจสอบไม่ได้ว่ารวมอะไรบ้าง ส่วน BOQ แยกทุกงานเป็นรายการพร้อมปริมาณและราคาต่อหน่วย จึงตรวจสอบได้ เทียบระหว่างผู้รับเหมาได้ และใช้คิดงานเพิ่ม–ลดได้ในภายหลัง

Q: ใครเป็นคนทำ BOQ?
ขึ้นกับรูปแบบการจ้าง ถ้าจ้างนักออกแบบก่อน นักออกแบบหรือผู้ถอดปริมาณจะทำ BOQ กลางให้ผู้รับเหมาทุกเจ้ากรอกราคาในรายการเดียวกัน ซึ่งเทียบราคาได้ยุติธรรมที่สุด ถ้าให้ผู้รับเหมาทำเอง แต่ละเจ้าจะแจกแจงไม่เหมือนกัน จึงต้องปรับขอบเขตให้เท่ากันก่อนเทียบ

Q: ถ้าผู้รับเหมาไม่ยอมให้ BOQ ควรทำอย่างไร?
ขอเป็นลายลักษณ์อักษรอีกครั้งโดยระบุว่าต้องการรายการ ปริมาณ หน่วย และราคาต่อหน่วย ถ้ายังไม่ได้ ให้ถือเป็นสัญญาณเตือน เพราะเหตุผลที่พบบ่อยไม่ใช่ความลับทางการค้า แต่คือยังไม่ได้ถอดปริมาณจริง การเซ็นสัญญาโดยไม่มี BOQ แปลว่าไม่มีเกณฑ์อ้างอิงทั้งตอนตรวจงานและตอนคิดงานเพิ่ม

Q: หน่วย “เหมา” ใน BOQ อันตรายอย่างไร?
เพราะไม่มีปริมาณให้ตรวจ ไม่มีราคาต่อหน่วยให้เทียบกับเจ้าอื่น และเวลามีงานเพิ่มก็ไม่มีฐานคำนวณ ถ้าเจอรายการแบบนี้ให้ขอแตกเป็นรายการย่อยที่มีหน่วยวัดได้ เช่น งานระบบไฟฟ้าควรแตกเป็นจำนวนจุด จำนวนวงจร ขนาดสาย และอุปกรณ์ควบคุม

Q: เทียบ BOQ หลายเจ้าอย่างไรให้ยุติธรรม?
อย่าเทียบที่ยอดรวม ให้ทำขอบเขตงานให้เท่ากันก่อน แล้วเทียบทีละหมวดและทีละราคาต่อหน่วย จากนั้นตามหางานที่หายไปในใบที่ถูกที่สุด — โดยเฉพาะงานรื้อถอน ขนทิ้ง ป้องกันพื้นที่ และทำความสะอาด สุดท้ายถามเหตุผลของส่วนต่างที่เกิน 15–20% ในหมวดเดียวกัน

Q: BOQ ใช้เป็นหลักฐานตอนตรวจรับงานได้ไหม?
ได้ และควรใช้ ถ้า BOQ ถูกอ้างถึงเป็นเอกสารแนบท้ายสัญญา คุณสามารถไล่ตรวจทีละรายการว่าทำครบตามปริมาณและสเปกที่ระบุไว้หรือไม่ นี่คือเหตุผลที่ BOQ ซึ่งไม่ระบุสเปกวัสดุทำให้การตรวจรับงานแทบเป็นไปไม่ได้ เพราะไม่มีเกณฑ์ว่าของที่ติดตั้งมาถูกต้องหรือไม่

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของซีรีย์ Interior Design 101 โดย Rubin’s Interior Design — บริษัทรับออกแบบตกแต่งภายในในกรุงเทพฯ ให้บริการทั้งงานที่พักอาศัย ออฟฟิศ และร้านอาหาร